Ai cũng là triết gia trong đời thường:
Mình có đọc được comment của bạn Mã Văn Địch nhắc lại câu nói nổi tiếng của René Descartes (1596 - 1950) về tư duy, và nêu ra ý kiến triết học vốn đang tồn tại rất tự nhiên giữa cuộc sống này. Đây cũng là ý định của mình khi gặp lại những "người quen" hàng ngày, và cũng đang định "quẹo" đi chút xíu, bằng một nội dung khác, để nói rằng thật ra ở mức độ phổ thông, triết học không cao siêu chút nào, triết học đang tồn tại trong tư tưởng của mỗi người, mỗi ngày, mỗi nơi chốn.
Như trong một bài trước mình có nói "Triết học dĩ nhiên rất cao siêu". Điều đó có thể là do triết học từ sau thời kỳ Triết học cổ Hy Lạp (từ thế kỷ VI BC đến VI) trở đi, các vấn đề mà triết học phải đối mặt đã trở nên quá phức tạp, đòi hỏi trình độ tư duy ở mức độ rất cao mà những người không chuyên đành chịu chết, không hiểu nổi. (Thật ra những vấn đề của Triết học Hy lạp cổ đối với bản thân mình vẫn đầy chất huyền ảo, thâm minh, và hầu như... vẫn rất khó hiểu!).
Tuy nhiên, khi các triết gia đi vào cuộc sống, có thể theo thói quen họ vẫn tiếp tục nói chuyện triết học với những người "ngoại đạo", nhưng họ cố gắng đơn giản hóa mọi thứ giúp người khác dễ hiểu hơn. Từ đó những cách suy nghĩ đầy chất triết học cũng trở nên phổ biến trong cuộc sống.
Ví dụ có thể ai ai cũng đã từng nghe câu nói "Không ai có thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông". Đó là tư tưởng nổi tiếng của triết gia Heraclitus (c.540–480 BCE). Ông đã nhìn thấy sự chuyển động và thay đổi của vạn vật rồi suy ra đang có một quy luật vũ trụ (universal law) hay một kế hoạch tổng thể (master plan) nào đó đang chi phối, điều khiển vạn vật. Có thể từ những câu chuyện đầu tiên trong thần thoại Hy lạp đã xuất hiện trước thời của ông vài trăm năm đã gieo xuống, nẩy mầm để dẫn đến giả thuyết của ông.
Từ đó ta có thể thấy triết học thực sự đi vào và đi ra cuộc sống hàng ngày của mọi người.
Hiện nay rất nhiều người trong chúng ta tin tưởng vào sự tồn tại của "psyche" (hay "mind") trong những cơ thể sống, điều khiển mọi hoạt động sống của chúng. Đó là lý thuyết được khởi xướng bởi triết gia Aristotle (384–322 BCE). Tạm gọi cái đó là "linh hồn" hay "tâm trí".
Và cho dù hiện tại sự tồn tại của psyche vẫn còn là chủ đề của nhiều cuộc tranh cãi từ hồi đó đến giờ, hai nửa của loài người cũng đã và đang thực hành triết học một cách tự nhiên bằng cách "tin" hoặc "không tin" sự hiện diện của linh hồn.
Triết học hay khoa học?
Đang dạy cho nhóc về hai thầy trò Leucippus (c.500 BCE) và Democritus (c.470–380 BCE) về sự tồn tại của một hạt vật chất cơ bản đã tạo nên vạn vật, nhóc bật hỏi vậy tách một hạt heli ra phải được hai hạt hydro phải không?
Ùm, cũng hơi bất ngờ là nhóc có nghe ké mấy lần trước mình giảng hóa học cho chị hai. Mình giải thích có những loại câu hỏi mà đến một lúc nào đó người ta có thể dùng kiến thức khoa học để giải thích, cũng có những câu hỏi mà khoa học chưa trả lời được, vẫn còn đang nằm trong vùng triết học. Mình tạm gọi hai kiểu câu hỏi đó là câu hỏi khoa học và câu hỏi triết học, và cũng sẽ có cách trả lời khoa học, có cách trả lời triết học.
Đúng hay sai?
Buổi tối chở chị hai đi học về, mình có hỏi vậy con có ý kiến gì khi Thales cho rằng thế giới khởi nguồn từ nước, hay Anaximenes of Miletus cho rằng khởi thủy vạn vật là không khí, nàng (từng nghiên cứu say mê thuyết bigbang trên youtube hồi còn nhỏ) trả lời tỉnh queo rằng không có ý kiến gì về bản thân sự đúng sai của câu hỏi, mà chỉ quan tâm đến cách trả lời, đã quan sát, tư duy ra sao để đưa ra kết luận.
Lại một sự thành công nữa, đối với mình ở trình độ nhập môn triết học như vậy là đủ, biết tỉnh táo nhìn nhận vấn đề, thấu hiểu và bao dung với những phương pháp tư duy khác mình, là được.
Cách mình nói chuyện triết học với mấy nhóc: Út mới vào lớp 6 học triết có sách vở đàng hoàng, mình mở cuốn Children's book of Phylosophy ra hai cha con ngồi tám đủ chuyện trên trời dưới đất. Còn nàng hai, đang học cuối cấp 2, thì đã bị định hình một số thứ trong lối suy nghĩ rồi, nên chỉ học triết trên đường đi học về, ngồi trên xe máy nghe mình nói chuyện cũng trên trời dưới đất, nhẹ nhàng, dzui dzẻ, lỏn chỏn không đầy đủ, những khoảng trống không dễ nhớ về tên người, thời gian, không gian sau này chắc lại nhờ google!
Comments
Post a Comment